โดย บรรจง นะแส

..ค่ายทหารที่ถูกปล้นปืน ที่เรียกว่า กองพันพัฒนาที่ 4 นั้น ในส่วนพวกผมที่เป็นชาวบ้านที่เจาะไอร้อง เท่าที่เห็นบทบาทของเขา คือ รับส่งนักเรียน อย่างอื่นไม่รู้ว่าทำอะไรกันบ้าง..

คุณพิชัย รัตนพล คณะทำงานยุทธศาสตร์สันติวิธี อดีตรองเลขาธิการสภาความมั่นคงแห่งชาติ (สมช.) เป็นผู้หนึ่งที่ทุมเทความรู้ความสามารถของท่านที่จะแก้ไขปัญหาความขัดแย้งที่เกิดขึ้นใน 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้ ท่านตระเวนไปตามชุมชนหมู่บ้าน พบผู้นำชาวบ้านที่เป็นผู้นำตามธรรมชาติ กลุ่มกิจกรรมต่างๆ ที่มีอยู่ใน 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้ ในขณะเดียวกันท่านก็รับรู้แนวคิด แนวปฏิบัติของหน่วยงานราชการต่างๆ ที่เข้ามาเกี่ยวข้องกับการแก้ไขปัญหา และวางทิศทางการพัฒนาของภาคใต้

ท่านสรุปว่า...ส่วนใหญ่คนของรัฐไม่เข้าใจ แก่นแท้ของปัญหา มักถูกกับดักของปัญหาระดับผิวน้ำ ทำให้แก้ปัญหาไม่ตรงจุด ผิวเผิน และจะแก้ปัญหาไม่ได้

เพราะปัญหาของที่นี่มี 3 ระดับ ที่ราชการส่วนใหญ่ไม่เข้าใจและเข้าไม่ถึง คือ ปัญหาระดับผิวน้ำ ปัญหาเรื่องโครงสร้างและปัญหาทาง จิตวิญญาณ

1. ปัญหาระดับผิวน้ำ คือ ปัญหาความอดอยากยากจน ปัญหาอาชญากรรม ปัญหาผู้มีอิทธิพล ซึ่ง ปรากฏให้เห็นอยู่ทั่วไป แนวทางการแก้ไขปัญหา ไม่ได้เชื่อมโยงกับปัญหาทางโครงสร้างและจิตวิญญาณ ซึ่งต่างเชื่อมโยงถึงกันอย่างเหนียวแน่น ซึ่งเป็นลักษณะพิเศษของพื้นที่นี้

2. โครงสร้างของชุมชนมุสลิม เชื่อมโยงเป็นเนื้อเดียวกันกับหลักคำสอนของศาสนาอิสลาม ระดับ ชุมชนมีโต๊ะอิหม่าม โต๊ะบิลา โต๊ะกอเต็บ และกรรมการมัสยิสจำนวนหนึ่ง ที่มีบทบาทหน้าที่ในการดูแลปกครอง ชุมชน การเกิดขึ้นของรูปแบบการเมืองการปกครองตามพระราชบัญญัติการปกครองท้องถิ่น หรือการปกครองส่วนภูมิภาค ได้สร้างกลไกใหม่เข้ามาสอดแทรกทับซ้อนองค์กรกลไกดั้งเดิมของชุมชน ผู้ใหญ่บ้าน กำนัน คณะกรรมการหมู่บ้านเป็นสิ่งแปลกใหม่ที่เกิดขึ้น และพัฒนามาตั้งแต่มีการจัดระบบการบริหารราชการ โดยไม่ได้หยิบยกเอาศักยภาพอันเป็นโครงสร้างดั้งเดิมของชุมชนขึ้นมาพิจารณาหนุนเสริมความแปลกแยกทับซ้อน ก่อให้เกิดความไร้เอกภาพในชุมชน เป็นความขัดแย้งเป็นการสร้างความอ่อนแอให้เกิดขึ้นในชุมชนมายาวนาน

3. ปัญหาทางจิตวิญญาณ เป็นเรื่องที่ละเอียดอ่อนลึกซึ้งของสังคมใน 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้ เป้าหมายของชีวิตและสังคมของผู้คนอิงอยู่กับหลักคำสั่งสอนของศาสนา ในการมองโลก ในการใช้ชีวิต การใช้ชีวิตบนโลกปัจจุบัน (ดุนยา) จะต้องเชื่อมโยงและไม่ขัดแย้งกับโลกหน้า (อะแกรัส) อะไรคือภาระกิจบนโลกนี้ อะไรคือสิ่งที่จะเกิดขึ้นอันเป็นความเชื่อมโยงเกี่ยวพันไปถึงโลกหน้า เป็นเรื่องที่กลไกแห่งรัฐมองข้ามไม่ให้ความสำคัญ บางคนยังดูหมิ่นดูแคลน ไม่ให้ความเคารพในความเชื่อในวิถีแห่งการดำเนินชีวิตเช่นนั้น เพราะแตกต่างกับตัวเอง หรือ เพราะตัวเองปราศจากความเชื่อ ความศรัทธา (แม้ได้ชื่อว่าตัวเองเป็นมุสสิม) ในขณะที่ ชาวบ้านพื้นๆ คนธรรมดา ต่างยึดมั่นในความเชื่อความศรัทธาอย่างเคร่งครัด พร้อมเอาชีวิตเข้าแลกเพื่อรักษาความเชื่อและความศรัทธา ซึ่งหน่วยงานเจ้าหน้าที่ของรัฐส่วนใหญ่ไม่เข้าใจและเข้าไม่ถึงความรู้สึกนี้

สังคมอเมริกันมีความขัดแย้งระหว่างคนสีผิวที่แตกต่างกัน รบราฆ่าฟันดูถูกเหยียดหยามกันมาเป็นร้อยๆ ปี แต่ทำไมปัญหาดังกล่าวจึงทุเลาเบาบางลงเรื่อยๆ ไม่ขัดแย้งรุนแรงเพิ่มขึ้นในปัญหาดังกล่าว

พี่น้องใน 3 จังหวัดชายแดนของภาคใต้ เราไม่มีความแตกต่างกันในทางร่างกาย สีผิว ตรงกันข้ามเราเหมือนกันเกือบทุกเรื่อง ยกเว้นเรานับถือศาสนาต่างกัน ซึ่งก็เชื่อมโยงสู่การดำเนินชีวิตการประกอบศาสนกิจที่แตกต่างกันออกไป และไม่ได้เป็นเรื่องเสียหายร้ายแรง ตรงกันข้ามคือความสวยงาม คือความหลากหลายที่มีอยู่จริงบนโลกใบนี้ ซึ่งไม่มีใครที่จะกำจัดให้ส่วนหนึ่งส่วนใดให้หมดไปจากโลกนี้ได้ หันมาเรียนรู้ซึ่งกันและกัน เคารพซึ่งกันและกัน คือทางออกที่ดีที่สุด และลงมือเรียนรู้ซึ่งกันและกันเถิด

ชุมชนดั้งเดิมของสังคมไทยส่วนใหญ่สามารถปรับตัว ปรับบทบาทของกลไกองค์กรภายในของ ชุมชนให้สนิทแนบแน่นเป็นเนื้อเดียวกันกับกลไกและโครงสร้างที่ถูกกำหนดมาจากส่วนกลาง ที่เรียกว่าการบริหารราชการส่วนกลาง ส่วนภูมิภาค และส่วนท้องถิ่นได้อย่างกลมกลืน.. แต่ในชุมชนมุสลิมหาเป็นเช่นนั้นไม่ นี่คือปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้น เท่าที่ผู้เขียนได้พบเห็น อยากนำเสนอภาพของปรากฏการณ์ เพื่อผู้ที่สนใจและมีส่วนในการช่วยกันแก้ไขปัญหา 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้ ได้นำไปประกอบในการแก้ไขปัญหาในระยะยาวเพื่อความสงบสุขขและการพัฒนา ที่จะสร้างความเข้มแข็งให้กับชุมชนอย่างยั่งยืนต่อไป

ชุมชนมุสลิม..จัดโครงสร้างการปกครองชุมชน อิงอยู่กับหลักคำสั่งสอน เพราะศาสนาอิสลามไม่ได้แยกออกจากวิถีการดำเนินชีวิต เป็นเรื่องๆ เป็นส่วนๆ แต่สัมพันธ์เกี่ยวข้องกันทุกมิติของการดำเนินชีวิต (way of life) และเกี่ยวโยงส่งผลต่อกันของการดำเนินชีวิตบนโลกนี้ (ดุนยา) และโลกหน้า (อะแกรัส) ซึ่งเป็นเรื่องที่เราน่าจะได้เรียนรู้ ทำความเข้าใจด้วยความเคารพและให้เกียรติในความคิด ความเชื่อ ความศรัทธา ว่ามีพี่น้องร่วมสังคมไทย เราจำนวนหนึ่งที่อยู่ร่วมบนผืนแผ่นดินเดียวกัน แต่มีความคิด ความเชื่อ ความศรัทธาแตกต่างกัน เฉกเช่นเดียวกับพี่น้องที่นับถือศาสนาอื่นๆ

โต๊ะอิหม่าม..ส่วนใหญ่มาจากการเลือกตั้งของผู้คนในชุมชนนั้นๆ ซึ่งคนที่จะได้รับการเลือกตั้ง ให้เป็นอิหม่ามของ ชุมชนจะต้องมีคุณสมบัติพิเศษเฉพาะที่สำคัญ คือมีความรู้ความเข้าใจ ต่อหลักธรรมคำสั่งสอน ของศาสนาเป็นอย่างดีหรือระดับใดระดับหนึ่ง ชุมชนจะพิจารณาว่าคนๆ นั้นเคยผ่านการศึกษาเล่าเรียนศาสนามาจากไหนบ้าง ซึ่งก็คือการได้มีโอกาส ไปศึกษาตามปอเนาะ ที่มีโต๊ะครูเก่งๆ และใช้เวลาเล่าเรียนมาหลายปี ซึ่งก็มีทั้งภายในประเทศ ต่างประเทศ ในชุมชนใกล้เคียง หรือต่างจังหวัด ปัตตานี ยะลา และนราธิวาส เป็นจังหวัดที่มีโต๊ะครู มีปอเนาะไว้รองรับผู้ใฝ่เรียนรู้ศาสนาอยู่มากมาย นอกจากมีความรู้ทางศาสนาเป็นอย่างดีแล้ว วัตรปฏิบัติที่เคร่งครัด ก็เป็นจุดที่ชุมชนเฝ้าสังเกต และเรียนรู้อย่างต่อเนื่องยาวนาน ก่อนที่จะตัดสินใจเลือกให้คนๆ นั้นขึ้นมาเป็นโต๊ะอิหม่ามปกครองดูแล และนำพาชุมชนของตัวเอง

หลังจากมีการปฏิรูประบบการเมืองการปกครอง ในรัชสมัยของสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงรัชกาลที่ 5 เป็นต้นมา กลไกบริหารจัดการรูปแบบใหม่ได้ก่อตัวขึ้นอย่างแปลกแยกในชุมชนมุสลิมในยุคแรกๆ ท่านอิหม่ามอาวุโสเล่าให้ฟังว่า ..ก็เป็นการหาคน ในชุมชนไปทำงานร่วมกับรัฐบาล หากเปรียบเทียบชุมชนมุสลิมเป็นประเภท ตำแหน่งผู้ใหญ่บ้าน กำนัน ก็คือรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ ที่เราส่งไปทำหน้าที่นอกหมู่บ้าน กลับเข้ามาในชุมชนผู้ใหญ่บ้าน กำนันก็ต้องอยู่ภายใต้การดูแล ภายใต้การปกครองของอิหม่าม ซึ่งเป็นประมุขสูงสุดของ ชุมชนนั้นๆ

บทบาทของอิหม่าม..ในการปกครองดูแลชุมชน ล้วนอ้างอิงอยู่กับหลักธรรมคำสอนของศาสนา การให้การศึกษาแก่กุลบุตรกุลธิดา ในรูปแบบของโรงเรียนดาริกา หรือการสอนตามบ้านของผู้อาวุโสในชุมชนจึงมีอยู่ทั่วไปและยาวนาน หากชุมชนมีเงื่อนไขดี (มีที่ดิน มีโต๊ะครูที่มีความรู้) ก็จะมีการสร้างเป็นปอเนาะไว้เป็นแหล่งศึกษาเรียนรู้แก่คนทุกผู้ทุกวัย ที่สนใจใฝ่เรียนรู้ สังคมชุมชนมุสลิมไม่ได้โดดเดี่ยว จากสังคมภายนอก ที่แปลกแยกและแตกต่าง ผู้คนในชุมชนที่ออกไปประกอบอาชีพหลากหลายนอกชุมชน หลายๆ ครั้ง ทำให้การปฏิบัติศาสนกิจหย่อนยาน หรือการนำเอาสิ่งต้องห้าม สิ่งแปลกปลอมที่ขัดแย้งกับหลักธรรมคำสั่งสอนของศาสนา

ชุมชนภายใต้การนำของอิหม่าม จะร่วมกันสร้างข้อตกลงขึ้นมาเป็นข้อห้ามของชุมชน ที่ทุกคนจะต้องปฏิบัติตาม ที่เรียกกัน ว่า   ฮุกกุมฟากัต..การพัฒนาองค์กรการปกครองส่วนท้องถิ่นขึ้นมา โดยเฉพาะกลไกตำแหน่งผู้ใหญ่บ้าน กำนัน คณะกรรมการหมู่บ้าน ได้สร้างความอ่อนแอและกัดเซาะองค์กรดั้งเดิมของชุมชนมุสลิมให้อ่อนแอลงทีละเล็กทีละน้อย โดยขบวนการเสริมอำนาจหน้าที่ ที่มุ่งเน้นให้กลไกผู้ใหญ่บ้าน กำนันเข้าไปเสริมอำนาจของกลไกรัฐมากกว่าการปกป้องดูแลชุมชน

ภาพความขัดแย้งระหว่างบุคคลร่วมชุมชน ที่มีอำนาจหนุนเสริมคนละรูปแบบ การแบ่งแยกกลุ่มคนในชุมชนที่ทำหน้าที่ในชุมชนมุสลิมออกเป็น 2 กลุ่ม (คณะกรรมการมัสยิดกับคณะกรรมการหมู่บ้าน) ล้วนสร้างริ้วรอยของความขัดแย้ง ปรากฏให้เห็นอยู่ทั่วไป นี่คืออีกโจทย์หนึ่งที่สำคัญ ที่ผู้มีส่วนในการรับผิดชอบที่จะสร้าง ให้สังคมชุมชนสงบสุขและเข้มแข็งอย่างยั่งยืนควรจะได้หยิบยกขึ้นมาพิจารณาและหาหนทางแก้ไขให้ถูกจุด

 [ 4 ก.พ. 47, 10:58 น. ]

หมายเหตุ http://www.2519me.com  แอบขโมยตัดแปะมาจาก เวบไซท์ตามลิงค์ข้างล่าง ถ้าอยากอ่านจาก "ต้นฉบับ" เชิญ คลิก ตามรายการข้างล่างตามลำดับ

http://www.thaingo.org/cgi-bin/content/content1/show.pl?0152

http://www.thaingo.org/cgi-bin/content/content1/show.pl?0153

http://www.thaingo.org/cgi-bin/content/content1/show.pl?0154